Toplum düzeninin temeli adalettir. Adaletin dağıtıcısı olan hakimler, hiçbir kamu görevlisine tanınmamış geniş yetkilerle donatılmıştır. Bir yanda devletin otoritesini temsil eden hakim, diğer yanda ise elinde “adil yargılanma hakkından” başka gücü olmayan vatandaş bulunur.
Tarihe geçen “Berlin’de hakimler var” sözü, vatandaşın yargının tarafsızlığına duyduğu güvenin simgesidir. Ancak hakimlerin de insan olduğu ve hata yapabileceği gerçeği, hukuk sistemlerinde önemli bir soruyu beraberinde getirir: Verdiği kararla vatandaşı zarara uğratan hakimin hukuki sorumluluğu nedir?
Bu yazımızda, hakimin tarafsızlığı ilkesini, yargısal faaliyetlerden doğan sorumlulukları ve Yargıtay’ın konuya yaklaşımını inceleyeceğiz.
1. Yargıda Tarafsızlık İlkesi: Görünür Adalet
Hakimin sorumluluğunun temeli, tarafsızlık ilkesine dayanır. Hukukumuzda ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarında tarafsızlık iki boyutta ele alınır:
-
Öznel (Subjektif) Tarafsızlık: Hakimin, baktığı davada kişisel bir önyargısının, kininin veya menfaatinin olmamasıdır. Aksini ispat etmek zordur, bu nedenle aksi kanıtlanana kadar hakimin tarafsız olduğu varsayılır.
-
Nesnel (Objektif) Tarafsızlık: Hakimin dış dünyaya verdiği görüntüdür. “Adaletin yerine getirilmesi yetmez, yerine getirildiğinin de görülmesi gerekir.” Vatandaş mahkemeye girdiğinde, hakimin duruşundan ve tavrından güven duymalıdır.
Eğer bir hakim, tarafsızlık ilkesini ağır biçimde ihlal ederse, bu durum tazminat sorumluluğunu doğurabilir.
2. Hakimin Bağımsızlığı Sorumsuzluk Mudur?
Anayasamızın 140. maddesi gereği hakimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre görev yaparlar. Hiçbir organ veya kişi, hakime emir ve talimat veremez. Bu bağımsızlık, hakimin baskı altında kalmadan karar verebilmesi içindir; keyfi davranması için değil.
Kamu hizmetinin işleyişinde disiplin esastır. Hakimler de idari ve yargısal görevleri nedeniyle verdikleri zararlardan sorumlu tutulurlar. Mevzuatımızda bu sorumluluk ikiye ayrılır:
-
İdari Görevlerden Doğan Sorumluluk: Hakimin idari bir işlemi nedeniyle zarar doğarsa, dava doğrudan hakime değil, devlete (Adalet Bakanlığı’na) karşı açılır.
-
Yargısal Görevlerden Doğan Sorumluluk: Hakimin yargılama sırasındaki kusurlu davranışları, kasıtlı hataları veya görevini ihmal etmesi durumudur. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, belirli ve sınırlı hallerde bu sorumluluğun doğacağını öngörmüştür.
3. Tarihsel Süreç ve Hukuk Sistemleri
Hakimin hatasından sorumlu tutulması tarih boyunca tartışılmıştır:
-
Roma Hukuku: İlk dönemlerde hakimlik şerefli bir iş kabul edilir, ancak görevi ihmal suç sayılırdı.
-
Moğol Kanunları: Üst mahkemeye başvuru reddedilirse, alt mahkeme hakiminin cezalandırılması gibi sert yöntemler mevcuttu.
-
İngiltere (Magna Carta): “Adalet ne satılır, ne de geciktirilir” ilkesi benimsenmiştir.
-
Türk-İslam Hukuku: Adaletin gecikmesi zulüm olarak görülmüş, görevi ihmal eden kadıların (hakimlerin) cezalandırıldığı uygulamalar Osmanlı döneminde sıkça görülmüştür.
4. Yargıtay Kararları Işığında “Yüksek Hakimlerin” Durumu
Hakimin sorumluluğu konusunda en çok tartışılan hususlardan biri, yüksek mahkeme üyelerinin (Yargıtay, Danıştay) durumudur. Geçmişte verilen ve hukuk dünyasında çokça tartışılan bir Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararı (1987 tarihli), bu konuda ilginç bir içtihat oluşturmuştur.
Karara konu olayda, Yargıtay üyelerine karşı verdikleri kararlar nedeniyle tazminat davası açılmıştır. Yargıtay ise özetle şu gerekçeyle davanın reddine karar vermiştir:
“Yargıtay üyeleri hakkında, görevleriyle ilgili bir suçtan dolayı Yüce Divan sıfatıyla Anayasa Mahkemesi tarafından verilmiş bir ceza kararı olmadan, hukuk mahkemelerinde tazminat davası açılamaz.”
Bu karar, uygulamada yüksek yargı mensuplarına fiili bir “sorumsuzluk zırhı” sağlamıştır. Karşı oy kullanan üyeler ise; hakimlerin vatandaşın hizmetkarı olduğunu, kanunda olmayan bir ayrıcalığın yorum yoluyla yaratılamayacağını ve bunun hukuk devleti ilkesine aykırı olduğunu savunmuşlardır.
5. Sonuç ve Değerlendirme
Hakimin hukuki sorumluluğu, bıçak sırtı bir dengedir. Bir yandan hakimlerin her verdiği kararda “Acaba bana dava açılır mı?” korkusuyla çekingen davranması engellenmeli; diğer yandan vatandaşın, hakimin keyfi veya kasıtlı tutumu karşısında çaresiz kalmasının önüne geçilmelidir.
Yargı bağımsızlığı, hakimlere tanınmış kişisel bir ayrıcalık değil, vatandaşın adil yargılanma hakkının teminatıdır. Hukuk devletinde “dokunulamaz” veya “yargılanamaz” bir alan yaratmak, yargıya olan güveni zedeleme riski taşır.
Eğer yargısal bir süreç nedeniyle zarara uğradığınızı düşünüyorsanız, mevcut yasal düzenlemeler (HMK m.46 ve devamı) çerçevesinde devletin sorumluluğuna başvurma hakkınız saklıdır.
Yasal Uyarı: Bu makale bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Her somut olayın özelliği farklılık gösterebileceğinden, hak kaybı yaşamamak adına bir avukattan profesyonel destek almanız önemlidir.
İlk yorum yapan siz olun